در عصر انفجار اطلاعات و گسترش رسانه‌های دیجیتال، سلامت دیگر تنها در مراکز درمانی شکل نمی‌گیرد؛ بلکه در بستر شبکه‌های اجتماعی، رسانه‌های جمعی و فضای مجازی نیز ساخته و بازتعریف می‌شود. امروزه شهروندان حجم عظیمی از پیام‌های مرتبط با سلامت را از منابع گوناگون دریافت می‌کنند؛ پیام‌هایی که گاه علمی و معتبر، و گاه نادرست، تجاری یا گمراه‌کننده‌اند.

«سواد سلامت رسانه» به عنوان یکی از ابعاد نوین ارتقای سلامت، توانمندی افراد در دسترسی، تحلیل، ارزیابی انتقادی و استفاده مسئولانه از پیام‌های سلامت در رسانه‌ها را تقویت می‌کند.

کارشناسان آموزش سلامت در خط مقدم ارتقای این توانمندی قرار دارند. طراحی و اجرای مداخلات آموزشی مبتنی بر سواد سلامت رسانه می‌تواند به کاهش باورهای نادرست، پیشگیری از گسترش شایعات سلامت، افزایش اعتماد عمومی به منابع معتبر و ارتقای رفتارهای سالم منجر شود.

در دنیای امروز مدت زمان زیادی از وقت افراد صرف مشاهده محتوای رسانه‌ها می‌شود (به ویژه رسانه‌های مجازی) و این رسانه‌ها می‌توانند نقش بسیار مهمی در سلامت افراد داشته باشند.

هر آنچه در مورد جهان اطراف خود می‌دانیم از طریق رسانه‌ها است اما متاسفانه محتوای رسانه‌ها غالبا بی طرف و عاری از ارزش نیست و در حقیقت شکلی از تحریف واقعیت در آن وجود دارد. این در واقع مشکلی برای جامعه و افراد برای تشخیص پیام‌های اصیل از پیام‌های مشکوک به شمار می‌رود (سواد رسانه‌ای سلامت، هادی طهرانی، فصلنامه سواد سلامت، دوره اول، شماره سوم، پاییز 1395).

رسانه‌های مختلف با توجه به پیشرفت فناوری روز به روز توسعه پیدا کرده‌اند و به اشکال مختلف تبدیل شده‌اند، به شکلی که امروزه در عصر انفجار اطلاعات قرار داریم و نظریه «دهکده جهانی» عملی شده است. توسعه اینترنت و رشد روزافزون شبکه‌های اجتماعی باعث شده منابع دسترسی افراد جامعه به اطلاعات افزایش چشمگیری پیدا کرده و در بسیاری از موارد تشخیص اطلاعات درست از نادرست برای بسیاری از افراد مشکل و پیچیده شود.

امروزه رسانه های گروهی پرکاربردترین ابزارهای آموزش در جوامع هستند و با بهره‌گیری از شیوه های متنوع و ویژه خود به این قضیه می‌پردازند. رسانه‌ها یکی از ابزارهای مدیریت تغییر و تحولات اجتماعی به شمار می‌آیند و به واسطه این کارکرد مهم، تاثیر مستقیمی در انسجام ملی و در نهایت امنیت ملی کشورها می‌گذارند (راهبردهای نهادینه سازی سواد رسانه ای در سطح ملی، سعید قربانی، راهبرد، سال سی و دوم، شماه اول (پیاپی 106)، بهار 1402، ص 57-82).

همین پیچیدگی‌های مربوط به تشخیص منابع درست از نادرست، تاکیدی است بر ضرورت توجه به آموزش سواد سلامت رسانه در میان افراد مختلف جامعه.

می‌توان گفت محصول نهایی یک رسانه الزاما واقعیت دنیایی که آن را پوشش می‌دهد نیست؛ محصول نهایی یک رسانه ممکن است بخشی از جهان یا شکل تحریف شده‌ای از آن باشد یا حداقل در بازتاب دادن جهان ناموفق مانده باشد. محتوای یک رسانه می‌تواند در خدمت تثبیت یک جریان، گروه یا طبقه یا در خدمت قدرت حاکمه باشد و آن طبقه و قدرت الزاما عدالت‌جو، رهایی‌بخش و آزادی‌گرا نباشد (سواد رسانه ای سلامت، هادی طهرانی، فصلنامه سواد سلامت، دوره اول، شماره سوم، پاییز 1395).

وظیفه ماست که این آگاهی را به مردم بدهیم تا در مواجهه با یک محصول رسانه‌ای چطور نکات مثبت را دریافت کنند و آن را در زندگی به کار ببندند و به این ترتیب از محصول رسانه‌ای سود ببرند و چگونه در مقابل تاثیرات منفی سپری بکشند تا مصون بمانند (سواد رسانه ای سلامت، هادی طهرانی، فصلنامه سواد سلامت، دوره اول، شماره سوم، پاییز 1395).

این صفحه با هدف تبیین مفاهیم پایه، ارائه چارچوب‌های عملیاتی، معرفی ابزارهای آموزشی و ارائه نمونه مداخلات کاربردی تدوین شده است تا کارشناسان آموزش سلامت بتوانند با رویکردی نظام‌مند، سواد سلامت رسانه را در برنامه‌های آموزشی و اجتماعی خود ادغام کنند.

هدف اصلی ما از آموزش سواد سلامت رسانه این است که کارشناسان آموزش سلامت بتوانند پیام‌های مربوط به حوزه سلامت را در رسانه‎ها و شبکه‎های اجتماعی تحلیل و ارزیابی کنند، این مهارت را به دست آورند که اطلاعات نادرست، شبه علم و تجاری سازی شده را شناسایی نمایند، پیام‌های سلامت علمی، اخلاقی و متناسب با مخاطب خود را تولید یا ارزیابی نمایند (آشنایی با ابزارهای نوین تولید محتوا) و در نهایت نقش خود را در ارتقای سواد سلامت رسانه ای جامعه به صورت آگاهانه ارتقا دهند.

در ابتدا لازم است مفهوم سواد رسانه و سواد سلامت به صورت جداگانه تعریف شود.

سواد رسانه:

سواد رسانه‌ای در یک تعریف بسیار کلی عبارت است از یک نوع درک متکی بر مهارت که بر اساس آن می‌توان انواع رسانه‌ها و انواع تولیدات آن‌ها را شناخت و از یکدیگر تفکیک کرد. این گونه از سواد، با توانمند کردن انسان بر درک نحوه کار رسانه‌ها و نحوه معنی‌سازی آنها، ماهیت و اهداف تولید پیام رسانه‌ها و تاثیرات و فنون رسانه‌های گوناگون، فرد را از مصرف‌کنندگی صرف خارج کرده و در برابر اثرات رسانه‌ها مقاوم می‌سازد (تبیین ابعاد و مولفه‌های سواد سلامت رسانه‌ای با رویکردی انتقادی: یک مطالعه داده بنیاد، ابوالقاسم رئیسی نافچی و ... دیگران، پایش، نشریه پژوهشکده علوم بهداشتی جهاد دانشگاهی، اردیبهشت 1399). به زبان ساده، سواد رسانه‌ای مثل یک رژیم غذایی است که هوشمندانه مراقب است که چه موادی مناسب هستند و چه موادی مضر؛ چه چیزی را باید مصرف کرد و چه چیزی را نه، یا اینکه میزان مصرف هر ماده بر چه مبنایی باید استوار باشد (سواد رسانه‌ای سلامت، هادی طهرانی، فصلنامه سواد سلامت، دوره اول، شماره سوم، پاییز 1395).

سواد سلامت:

سواد سلامت مفهوم گسترده و پیچیده ای است که به شیوه گوناگون تعریف شده است. بررسی ها نشان داده است تعریف ارائه شده توسط Parker, Ratzan بیشترین بسامد را در میان تعاریف ارائه شده داشته است: «میزان ظرفیت افراد برای به دست آوردن، پردازش و درک اطلاعات و خدمات اساسی سلامت مورد نیاز برای تصمیمات مناسب جهت مراقبت از سلامت» (واکاوی و مروری بر پژوهش های سواد سلامت، اعظم محمدلو، اطلاع رسانی پزشکی نوین، دوره ششم، شماره دوم، تابستان 1399).

سواد سلامت به مهارت و دانش برای فهم، جستجو و به کارگیری اطلاعات سلامت اطلاق می‌شود. سواد سلامت دارای سطوح مختلفی است که مرحله اول آن، فهم اطلاعاتی است که به صورت غیر فعال در اختیار فرد گذاشته می‌شود تا توانایی فردی برای جستجوی اطلاعات و نقد آنها ارتقا یابد (ارتقای سواد سلامت دیجیتال: مرور گستره‌ای. باقری لنکرانی، کامران).

درحال حاضر تلفن همراه، اينترنت و ابزارهاي مشابه از روش‌هاي شايع براي تبادل اطلاعات سلامت هستند. چنانچه فردي بخواهد اطلاعات سلامت را از اين طرق دريافت کند، احتیاج به توانمندي بیشتري دارد که از آن با عنوان سواد سلامت ديجیتال يا الكترونیک ياد مي‌شود. اين توانمندي با سواد رسانه نیز ارتباط تنگاتنگي دارد. در واقع سواد سلامت ديجیتال، مجموع سواد ديجیتال و سواد سلامت و تلفیق موثر آنهاست. سواد سلامت ديجیتال «دريافت مفهوم‌هاي مرتبط با سلامت از پیام‌هايي که از طريق فنآوري‌هاي جديد اطلاعاتي منتقل مي‌شوند» تعريف شده است. اما اين تعريف کاستي‌هايي دارد. ازجمله، توانمندي جستجو و نقد در آن برجسته نیست و فقط به سطح کاربري، آن‌هم از منظري محدود پرداخته است. در سواد سلامت ديجیتال مطلوب، حداقل چهار توانمندي قابل مشاهده است:

1. توانمندي فهم اطلاعات سلامتي که با فناوري‌هاي اطلاعاتي عرضه شده‌اند.
2. توانمندي ارتباطي در کنترل، به‌کارگیري، تبادل و مشارکت در ايجاد و نشر اطلاعات سلامت در فضاي مجازي.
3. توانمندي نقادي در مواجهه با اطلاعات سلامت موجود در بوم‌زيست اطلاعاتي و مجازي براي شناخت اطلاعات درست که مناسب موقعیت يا موضوع مورد نیاز در عرصه سلامت باشند.
4. توانمندي به‌کارگیري اطلاعات صحیح به دست آمده در بوم‌زيست اطلاعاتي براي تصمیم‌گیري‌هاي آگاهانه در شرايط مختلف.

البته تمامي اجزاي سواد سلامت ديجیتال در همه افراد و در همه جوامع به يک اندازه رشد نكرده‌اند، به ويژه قسمت توانمندي ارتباطي و نقد در اغلب مواقع دچار نقصان هستند.

ابزارهاي الكترونیک نه فقط به عنوان روش انتقال اطلاعات بلكه براي ارتباط بیماران با پزشک و ساير ارائه‌دهندگان خدمات سلامت و به عنوان محور اصلي دورپزشكي نیز به کار مي‌روند. از ابزارهاي الكترونیک مي‌توان در عرصه‌هاي مختلف سلامت از جمله ارتقاي سلامت، پیشگیري، درمان، توان‌بخشي و بازتواني استفاده کرد. با گسترش روزافزون دورپزشكي و خدمات غیرحضوري سلامت، اهمیت توانمندي در اين عرصه روز به‌ روز براي آحاد جامعه بیشتر مشخص مي‌شود. امكان ارتباط دوسويه و فعال، بدون نیاز به زمان و مكان تعريف شده، از مزاياي دورپزشكي است که مراقبت فرد محور را پیش از پیش در دسترس قرار مي‌دهد.

توانمندي براي استفاده از دورپزشكي نه فقط براي دريافت کنندگان خدمت، بلكه براي ارائه‌دهندگان خدمت نیز در حد مطلوبي نیست. به همین دلیل توانمند شدن آحاد جامعه و نیز ارائه‌دهندگان خدمات سلامت براي اين عرصه در شرايط فعلي بسیار ضروري است.

سلامت ديجیتال گام مهمي براي توانمندسازي آحاد جامعه براي کنترل سلامت خود و خوداتكايي در تصمیم گیري‌هاي مرتب با سلامت و به طور کلي، شخص محوري در نظام‌هاي سلامت به شمار مي‌رود. فراواني اطلاعات سلامت، شیوع اطلاعات نادرست يا ناقص و نیز نسل سالمند که کمتر با فضاي مجازي سروکار داشته و نسل جوان که بعضا بیش از حد به اين فضا اعتماد دارند، اين عرصه را به عرصه پر چالشی تبديل کرده است.

جهانگیري کرونا در سال‌های گذشته، کاربري عامه مردم را براي دريافت اطلاعات سلامت از طريق اينترنت و فضاي مجازي به شدت افزايش داد. در کنار اين افزايش کاربري، موج اطلاعات نادرست و بعضا مخرب در شكست يا تأخیر تاثیر برنامه‌هاي پیشگیري و کنترل اين جهانگیري بسیار برجسته بود. اين وقايع اهمیت سواد سلامت ديجیتال را بیش از پیش نشان داد تا جايي که سواد سلامت ديجیتال به عنوان واکسن اجتماعي علیه کوويد معرفي شد (ارتقای سواد سلامت دیجیتال: مرور گستره ای. باقری لنکرانی، کامران).

اخیراً سازمان جهانی بهداشت (WHO) سواد سلامت را به عنوان یکی از مهم‌ترین فاکتورهای موثر در امر سلامت در قرن 21 معرفی کرده است و آن را مجموعه‌ای از مهارت‌های شناختی و اجتماعی و توانایی افراد برای دستیابی به درک و استفاده از اطلاعات موجود در راه ترویج و حفظ سلامت محسوب نموده است. به‌طورکلی سواد سلامت بنا به تعریف آژانس کیفیت و تحقیقات مراقبت سلامت‌های بهداشتی پژوهش و کیفیت، مجموعه‌ای از مهارت‌های سواد مکتوب، محاسباتی و گفتاری است که افراد با آن توانایی جستجو، کشف، درک و ارزیابی اطلاعات سلامت از منابع الکترونیکی و اعمال دانش به‌دست آمده را برای حل یک مشکل بهداشتی دارند. سواد سلامت به‌عنوان یکی از اهداف 20 ساله کشور در دورنمای افق 1404 بیان شده است که در آن مردم ایران توانایی لازم برای به‌دست آوردن، تحلیل، شنیدن و ارزیابی مسایل مربوط به سلامت خود و مشارکت در امور مربوط به سلامتی خود را دارند (بررسی ارتباط سواد سلامت و سواد رایانه ای در بین دانشجویان علوم پزشکی ترتب حیدریه).

ارزیابی‌ها نشان داده که در بسیاری از کشورهای جهان سطح سواد سلامت ناکافی است. ایران هم از این قاعده مستثنا نیست. سواد سلامت ناکافی سبب رفتار بهداشتی کمتر، عدم تمایل به برنامه‌های پیشگیرانه و غربالگری، ناتوانی در خود مراقبتی، افزایش کارکرد خدمات بستری بیمارستانی و اورژانس، عدم همکاری با ارایه‌دهندگان خدمات بهداشتی شده که این موجب وضعیت نامناسب بهداشتی در جامعه، افزایش بار هزینه‌های درمانی کشور و افزایش مرگ‌و‌میر می شود (بررسی ارتباط سواد سلامت و سواد رایانه‌ای در بین دانشجویان علوم پزشکی ترتب حیدریه).

باتوجه به پیامدهای مذکور، سواد سلامت ناکافی یک نگرانی قابل توجه در سلامت عمومی محسوب می‌شود و این سوال مطرح است که: چگونه می‌توان پیامدهای منفی آن را به حداقل رساند؟ موسسه پزشکی امریکا در سال 2013 تکنولوژی را به‌عنوان یک عامل تسهیل کننده و برطرف کننده‌ی این نگرانی مطرح نمود (بررسی ارتباط سواد سلامت و سواد رایانه ای در بین دانشجویان علوم پزشکی ترتب حیدریه).

سازمان سلامت جهانی در گزارشی سواد سلامت را به عنوان یکی از بزرگترین تعیین کننده‌های امر سلامت معرفی نموده و به کشورهای جهان توصیه کرده است انجمنی متشکل از تمامی افراد مؤثر تشکیل دهند و پایش و هماهنگی فعالیت‌های راهبردی ارتقای سطح سواد سلامت در جوامع مختلف را به عهده گیرند (واکاوی و مروری بر پژوهش‌های سواد سلامت. محمدلو، اعظم).

روزه داری یکی از اعمال مهم ماه مبارک رمضان محسوب می‌شود اما در برخی از بیماری‌ها و گروه‌های سنی روزه گرفتن شرایط خاصی دارد:

نوجوانان

نوجوانانی که به سن تکلیف رسیده و توان جسمی کامل دارند و به عبارت دیگر وزن و قد متناسب با سن خود را دارند، بر اساس تکلیف دینی باید با رعایت نکات زیر روزه کامل بگیرند.

• ازمصرف زیاد مواد قندی و شیرین در وعده سحری اجتناب نمایند چون مصرف این مواد سبب افت قند خون می شود و توانایی یادگیری آنها را در طول روز کاهش می دهد.
• نوجوانانی که سال نخست روزه داری را آغاز می کنند به علت گذراندن دوران رشد به توجهات بیشتری نیاز دارند. رعایت تنوع و تعادل در استفاده از تمامی گروه‌های غذایی بسیار مهم و ضروری است. منابع خوب پروتئینی (انواع گوشت، ماهی، تخم مرغ و حبوبات) باید در برنامه غذایی آنها گنجانده شود.
• از دریافت کافی گروه شیر و لبنیات در این افراد مطمئن شوید (حداقل در دو وعده سحر و افطار)
• نوجوانان علاقه خاصی به خوردن انواع هله هوله‌ها و مواد غذایی کم ارزش دارند که فقط پرکننده معده هستند و بخصوص در ایام روزه داری نباید مصرف شوند.
• از منابع غذایی آهن و روی، ویتامین A و ویتامین 12B از جمله انواع گوشت، حبوبات، تحم مرغ، شیر و لبنیات، انواع خشکبار و مغزها که در رشد و خون‌سازی نقش دارند، در ایام روزه‌داری به مقدار کافی مصرف نمایند.

مادران باردار و شیرده

• در سه ماهه اول بارداری به ویژه 8 هفته نخست بارداری که سلول‌های مغزی جنین در حال شکل‌گیری است، روزه داری به خصوص در ایامی که ساعات آن طولانی است و به حدود 16 ساعت می‌رسد، ممکن است صدمات جبران ناپذیری به رشد جنین بزند. در سه ماه سوم بارداری نیز بخش عمده انرژی جنین از قند خون (گلوکز خون مادر) تامین می‌شود و روزه داری با ایجاد ترکیبات کتونی حاصل از سوخت چربی‌های بدن برای تامین انرژی می‌تواند به سیستم عصبی جنین لطمه بزند. بنابر این در سه ماه اول و سوم بارداری روزه گرفتن توصیه نمی‌شود.
• در سه ماه دوم بارداری با نظر پزشک و متخصص تغذیه اگر مادر کم وزن نباشد، جنین او با توجه به سن جنینی رشد خوبی داشته باشد، فشار خون طبیعی داشته باشد، کالری و مواد غذایی کافی دریافت نماید و بیماری خاصی نداشته باشد قادر به روزه گرفتن است.
• در مادران شیرده نیز از آنجا که در 6 ماهه اول شیردهی تنها منبع غذایی نوزاد، شیر مادر است و دیده شده که روزه داری سبب اختلال در شیردهی و به دنبال آن اختلال در وزن‌گیری کودک می‌شود، بهتر است در این ایام از روزه داری خودداری نمایند.
• در 6 ماهه دوم شیردهی و با شروع تغذیه کمکی و به شرط اینکه مادر شیرده از برنامه غذایی صحیح پیروی نماید و منحنی رشد کودک طبیعی باشد، گرفتن روزه منعی ندارد. در این دوره رژیم غذایی مادر باید غنی از پروتئین و ریزمغذی ها از جمله آهن، کلسیم و انواع ویتامین ها باشد.

بنابر این در صورتی که مادر شیرده مایل به گرفتن روزه در ماه مبارک است باید نکات زیر را رعایت کند:

• در وعده سحر و افطار و شام منابع پروتئین مانند گوشت یا مرغ یا ماهی یا تخم مرغ یا حبوبات و هم‌چنین انواع سبزی و سالاد و میوه را در رژیم غذایی خود بگنجاند.
• برای تامین کلسیم، بخشی از پروتئین و ویتامین های گروه B به میزان 2تا 3 لیوان شیر یا معادل آن از ماست و پنیر روزانه استفاده کند.
• پس از افطار و تا قبل از خواب و تا سحر حداقل 8 لیوان آب و مایعات مصرف کند که به دلیل کم آبی بدن حجم شیر مادر کم نشود.
• از انجام کارهای سنگین و خسته کننده در طول روز خودداری کرده و استراحت کافی برای حفظ انرژی داشته باشد.

سالمندان

قدرت سیستم ایمنی و مقاومت در برابر بیماری‌ها با افزایش سن و سالمندی کاهش می‌یابد بنابراین سالمندان اگر روزه می‌گیرند باید بیش از پیش مراقبت سالمت خود باشند. به منظور پیشگیری از ابتلا به بیماری کووید 19 لازم است سالمندان سالم برای روزه گرفتن ضمن رعایت موارد زیر با پزشک مشورت نمایند:

• کم آبی و کاهش قند خون ممکن است موجب سرگیجه، از حال رفتن و سقوط شود که برای سالمندان خطر آفرین است. علاوه بر آن کم آبی بدن، خشکی دهان و گلو زمینه را برای ابتال به بیماری کووید 19 فراهم می کند. بنابر این باید به توصیه‌های مربوط به پیشگیری از افت قند خون و کاهش مایعات بدن بیشتر توجه شود.
• سالمندان عموما از مشکلات دهان و دندان رنج می‌برند لذا مصرف میوه رنده شده، لبنیات خصوصا" شیر کم چرب، استفاده از انواع سوپ‌ها و آش‌ها در افطار و سحر و نوشیدن آب و چای کمرنگ در فاصله افطار تا سحر برای آنان مفید و مورد تاکید است و می‌تواند تعادل آب و مواد معدنی را نیز برقرار کند.
• سالمندان دارای بیماری‌های زمینه‌ای مانند فشارخون بالا، بیماری قلبی – عروقی، سرطان‌ها و دیابت بیش از دیگران در معرض ابتلای به بیماری کووید- 19 هستند. بنابراین توصیه می‌شود حتما به پزشک مراجعه کرده و به توصیه‌های پزشک عمل نمایند.

افراد مبتلا به دیابت:

• -براساس نظر اجماعی پزشکان متخصص و موسـسه موضوع شناسـی فقهی بیماران دیابتی که سن کمتر از 6۵ سال داشته و تحت درمان و مراقبت پزشکی هستند و همراه با رعایت رژیم غذایی خود مجبور به استفاده از داروهای متفورمین، آکاربوز، گلوتازون و گروه گلیپتین‌ها هستند، در صورتی که قند خون ناشتای آنان کمتر از 140 میلی‌گرم در دسی لیتر و همچنین هموگلوبولینA1C کمتر از ۷ دارند، در صورتی که آموزش‌پذیر و متعهد به پایش منظم قند خون باشند و اصول حفاظتی و پیشگیری توصیه شده ستاد بحران کرونای کشوری را به دقت رعایت نمایند می‌توانند روزه بگیرند.
• روزه داری برای بیماران دیابتی نوع 2 که دیابت آنان با رژیم غذایی کنترل شده مفید است و نه تنها بیماری آنان را تشدید نمی‌کند بلکه کاهش وزن را نیز به همراه دارد که برای مبتلایان به دیابت دارای اضافه وزن یا چاقی موثر است. افرادی که برای کنترل دیابت خود از قرص استفاده می‌کنند اگر علائم افت قند خون را در طول روز داشتند باید فورا روزه خود را باطل کنند.
• بیماران مبتلا به دیابت نوع 2 با نظر پزشک معالج و کارشناس تغذیه به شرط اینکه به سایر بیماری‌ها مبتلا نباشند به راحتی می توانند در این ماه روزه بگیرند و از اثرات مفید آن بهره کافی ببرند. بیماران دیابتی که روزه می گیرند باید با تنظیم داروهای مصرفی خود زیر نظر پزشک در وعده‌های سحر و افطار، رژیم غذایی مخصوص خود را در افطار و سحر رعایت نمایند و در مصرف غذاهای شیرین که در ماه مبارک رمضان در وعده افطار استفاده می‌شود دقت نموده و مقدار و میزان توصیه شده توسط مشاورین تغذیه را رعایت نمایند. برای کنترل بهتر قند خون توصیه می‌شود که این افراد در صورت امکان قند خون قبل از سحر و بعد از افطار خود را کنترل نمایند. مواردی که در بیماران دیابتی روزه داری توصیه نمی شود و یا بهتر است روزه نگیرند:
  • اگر قند خون قبل از سحری بالاتر از 3۵۰ میلی گرم بر دسی لیتر باشد.
  • بیمار دیابتی که سحری نخورده باشد.
  • اگر برای کنترل دیابت قرص مصرف می‌شود و الزام است در طول روز نیز برای کنترل قند خون مصرف شود.
  • اگر انسولین تزریق می‌شود و در طول روز نیز باید تزریق داشته باشند.
  • اگر عوارض دیابت نمایان شده باشد، یعنی عوارض کلیوی، چشم ها و ... بهتر است در جهت ممانعت از توسعه عوارض روزه نگیرند یا با پزشک خود مشورت کنند.

افراد مبتلا به فشار خون بالا

براساس نظر اجماعی پزشکان متخصص و موسـسه موضوع شناسـی فقهی بیماران دچار فشار خون در صورتی می‌توانند روزه بگیرند که فشار خون آنها تحت کنترل باشد، یعنی فشار (سیستولیک) کمتر از 1۴۰ میلیمتر جیوه و فشار (دیاستولیک) کمتر از 8۰ میلیمتر جیوه باشد.

افراد دارای فشار خون خفیف و متوسط همراه با اضافه وزن می‌توانند روزه بگیرند و روزه‌داری به کاهش فشار خون آنان کمک می‌کند اما باید با پزشک معالج خود مشورت کنند. به طور مثال در طول دوره روزه داری زمان و دوز مصرفی داروهای بلند اثر مانند ایندرال و....و یا داروهای مدر (ادرار آور) برای جلوگیری از کم آبی باید طبق نظر پزشک تنظیم شود.

برای کنترل بهتر فشار خون الزم است رژیم غذایی مناسب نیز رعایت شود. افراد مبتال به فشار خون بالا باید دریافت نمک و چربی از طریق غذا را کنترل نموده و از کشیدن سیگار اجتناب نمایند. خوشبختانه تمامی این اعمال در ماه مبارک رمضان امکان‌پذیر و راحت‌تر است. روزه برای افرادی که فشار خون بالای کنترل نشده و بی‌ثبات دارند توصیه نمی‌شود.

مبتلایان به بیماریهای قلبي عروقي

• روزه داری و رعایت برنامه غذایی صحیح با کاهش عوامل خطری مانند کاهش وزن، کاهش سطح چربی‌های خون و نکشیدن سیگار سبب پیشگیری از بروز بیماری‌های قلبی - عروقی می‌شود. اما در مورد کسانی که به بیماری‌های قلبی- عروقی مبتلا هستند موضوع متفاوت بوده و حتما باید با پزشک معالج خود مشورت نمایند.
• بیمارانی که دچار گرفتگی رگ‌های قلب هستند و دارو مصرف می‌کنند، از آنجا که عدم مصرف دارو در زمان مقرر زندگی آنها را به مخاطره می‌اندازد نباید روزه بگیرند. روزه گرفتن این افراد منوط به تشخیص پزشک با توجه به شرایط اختصاصی بیمار است.
• بیمارانی که باید برای کنترل بیماری خود به طور منظم و در ساعات معینی در وسط روز دارو مصرف نمایند، نباید روزه بگیرند.
• بیماران قلبی باید به تداخلات دارو و غذا توجه نموده و به توصیه‌های پزشک معالج خود دقیقا عمل نمایند.
• بیماران قلبی که سابقه جراحی یا استنت گذاری دارند با اجازه پزشک معالج منعی برای روزه داری ندارند.

بیماران كلیوی

نقش اساسی و مهم کلیه‌ها در بدن تصفیه خون و دفع مواد زاید است. کلیه ها این نقش مهم را به کمک جریان خون و آب به انجام می‌رسانند. لذا در صورت عدم مصرف کافی آب و مایعات کافی، کلیه‌ها نمی‌توانند وظایف خود را به خوبی به انجام برسانند. در ایام ماه مبارک، فرصت کافی برای تامین مایعات بدن به میزان لازم وجود ندارد و لذا به منظور پیشگیری از عواقب کم آبی در ماه مبارک رمضان که گاهی می‌تواند وخیم و کشنده باشد باید به نکات زیر دقت نمایند:

• برای کمک به کلیه‌ها برای تصفیه خون از مواد زائد، مصرف کافی آب و مایعات در فاصله افطار تا سحر توصیه می‌شود.
• بر دریافت نمک مصرفی کنترل دقیق صورت گیرد و محدودیت در مصرف رعایت شود.
• افرادی که کلیه‌های سنگ ساز دارند (بیش از دو سنگ ادراری طی 6 ماه گذشته) ، برای روزه داری باید با پزشک معالج خود مشورت کنند.
• برای بیماران دیالیزی روزه ممنوع است.

در ایام روزه‌داری به دلیل تغییر سبک زندگی و تغییر الگوی غذایی افراد روزه دار ممکن است دچار مشکلاتی شوند.

یبوست:

یبوست می‌تواند باعث هموروئید (بواسیر) و سوء هاضمه همراه با احساس پری معده شود.

دلائل: مصرف زیاد غذاهای تصفیه شده مثل نان‌های تهیه شده از آرد سفید (نان لواش و فانتزی) و کاهش مصرف آب و غذاهای حاوی فیبر (میوه و سبزی).

درمان: پرهیز از مصرف زیاد غذاهای تصفیه شده مثل نان سفید، افزایش مصرف آب، استفاده از نان های سبوس دار (نان سنگک و جو) به همراه مایعات، افزایش مصرف میوه‌ها به خصوص میوه‌های حاوی فیبر بالا مثل هندوانه و سبزی‌ها. مصرف خاک شیر و یا تخم شربتی با آب داغ در موقع خواب، آلو و انجیر خیس خورده در آب در هنگام خواب همراه با یک لیوان آب ولرم.

سوء هاضمه و نفخ

دلائل: مصرف زیاد غذاهای چرب، سرخ کردنی و ادویه دار، غذاهایی مثل تخم مرغ، کلم، عدس، نوشابه های قندی گازدار مثل کولاها یا حبوباتی که قبل از پخت در آب خیسانده نشده باشد ایجاد نفخ می‌کنند.

درمان: پرهیز از غذاهای چرب و نوشابه‌های گازدار و توصیه به مصرف غذاهای ساده و آب بجای نوشیدنی‌های گازدار، دراز نکشیدن تا یک ساعت بعد از وعده افطار و سحر.

افت فشار خون

تعریق زیاد، ضعف، کاهش انرژی، سرگیجه، رنگ پریدگی و حالت غش که ممکن است هنگام بعداز ظهر در ماه مبارک رمضان اتفاق بیفتد از علائم افت فشارخون است.

دلائل: مصرف کم مایعات و نمک.

درمان: خنک نگه داشتن فرد و افزایش مصرف مایعات و نمک (توجه به وضعیت بیماری قلبی-عروقی فرد)

سردرد:

دلائل: به دلایل مختلف مانند عادت به کافئین و تنباکو و قطع آن، خستگی، عدم استراحت و خواب کافی به علت فعالیت زیاد، ازدست دادن آب بدن، گرسنگی و افت قند خون یا افت فشارخون پدید می‌آید. سردردهای میگرنی نیز در این دوران تشدید می‌شوند زیرا کاهش قند خون و کم آبی باعث افرایش اسیدهای چرب آزاد خون شده و به طور مستقیم اثر شدیدی بر آزاد سازی کاتکولامین‌ها درموارد میگرن می‌شود. اما حتی این افراد نیز با راهنمایی و کمک پزشک معالج و ایجاد تغییرات مختصر در مصرف دارو می‌توانند روزه بگیرند.

درمان:

• آب و مایعات کافی نوشیده شود.
• مصرف سبزیجات در وعده سحری کمک کننده است.
• در طول ماه مبارک رمضان برنامه خود را طوری تنظیم کنید که خواب و استراحت کافی داشته باشید.
• در معرض نور خورشید قرار نگیرند و در صورت اجبار از عینک و کلاه استفاده شود.
• فعالیت‌های بدنی و ورزش در معرض نور خورشید انجام نشود.
• استعمال سیگار 1 تا 2 هفته قبل از ماه مبارک ترک و یا به حداقل رسانده شود.
• مصرف قهوه و چای پررنگ قبل از ماه مبارک کم کم کاهش یابد.
• گاهی مصرف یک قرص مسکن در وعده سحری می‌تواند کمک کننده باشد.
• اگر سردرد به علت افت فشارخون بسیار جدی باشد باید روزه را شکست.

افت قند خون:

ضعف، سرگیجه، خستگی، عدم تمرکز، تعریق، لرزش، کاهش فعالیت و قدرت جسمانی، سردرد، طپش قلب از علائم افت قند خون است.

دلائل (در افراد دیابتی): گاهی ممکن است بعلت عدم تنظیم داروهای فرد دیابتیک و از تنظیم خارج شدن قند خون، افت فند خون بطور ناگهانی حادث شده و فرد به کما برود.

دلائل (در افراد غیر دیابتی): مصرف زیاد قندهای ساده در وعده سحر چون این امر باعث ترشح زیاد انسولین و افت قند در طول روز می‌شود. همچنین عدم مصرف سحری می‌تواند سبب افت شدید قند خون و حتی عدم هوشیاری فرد در طول روز شود.

درمان: پرهیز از مصرف غذاها و نوشیدنی‌های حاوی قندهای ساده در وعده سحری، تنظیم مصرف داروهای کنترل کننده دیابت بر اساس توصیه‌های پزشک در افراد دیابتیک، مصرف وعده سحری با رژیم غذایی سالم.

گرفتگی عضلات:

دلائل: مصرف ناکافی غذاهای حاوی کلسیم، منیزیوم، سدیم و پتاسیم، مصرف غذاهای چرب در وعده شام یا افطار و یا کم آبی بدن.

درمان: مصرف غذاهایی که منبع غنی از کلسیم، منیزیوم، سدیم و پتاسیم (سیب زمینی، موز، ملون‌ها، هندوانه، دوغ، سبزی‌های برگ سبز، آب پرتقال طبیعی، مغزها، گوجه فرنگی، خرما، حبوبات و ...) و لبنیات (شیر، ماست، پنیرو کشک) ، گوشت و پرهیز از غذاهای پرچرب در آخر شب، نوشیدن مایعات (به ویژه آب) به میزان کافی در وعده های سحر، افطار، بین افطار و شام و از زمان شام تا سحر.

زخم معده، سوزش سردل، ورم معده و ...

دلائل: افزایش اسید در معده خالی باعث این عوارض می‌شود. سوزش سردل ابتدا در قسمت فوقانی معده در بالای دنده ها شروع شده و تا ناحیه گلو گسترش می یابد. غذاهای ادویه دار، نوشابه های گازدار مثل کولا و نیز قهوه این حالت ها را بدتر می کند.

درمان: درمان‌هایی برای کاهش سطح اسید معده موجود است.

تذکر: افرادی که دچار زخم معده یا ناراحتی‌های گوارشی هستنند باید برای روزه‌داری با پزشک معالج خود مشورت کنند.

سنگ کلیه:

ممکن است در افرادی که مایعات کم مصرف می‌کنند اتفاق بیفتد یا در افرادی که سابقه سنگ سازی کلیه دارند، سنگ کلیه به مرور ایجاد شود که ممکن است پس از ایام روزه داری خود را نشان بدهد. بنابراین توصیه می‌شود که روزه گیران مایعات زیاد مصرف کنند.

درد مفاصل:

دلائل: افزایش فشار در مفصل زانو هنگام نماز یا بالا و پایین رفتن از پله ها مخصوصا" در افراد پیر و افرادی که دچار التهاب مفاصل هستند باعث درد، تورم و ناراحتی می‌شود. مصرف مایعات به میزان ناکافی نیز می‌تواند در بدتر شدن این وضعیت موثر باشد.

درمان: کم کردن وزن چون زانوها قادر به تحمل وزن اضافی نیستند. ورزش و حفظ تناسب اندام باعث کاهش درد می‌شود و باعث می‌شود که فرد راحت‌تر نماز خود را به جا بیاورد. مصرف منابع اسید چرب امگا3، میوه ها و سبزی‌ها، ادویه‌ها، حبوبات و غلات کامل و مصرف آب به میزان حداقل 8 لیوان در کل وعده‌های سحری، افطار، شام و شب تا سحر می‌تواند در بهبود درد مفاصل کمک کننده باشد.

1. هر محتوای منتشر شده در رسانه‌ها الزاماً معتبر نیست. ارزیابی منبع، نویسنده و هدف پیام، نخستین گام سواد سلامت رسانه است.
2. اطلاعات نادرست سلامت می‌تواند پیامدهای جبران‌ناپذیر داشته باشد. پیش از اعتماد، صحت محتوا را از منابع رسمی بررسی کنید.
3. شبکه‌های اجتماعی جایگزین مشاوره پزشکی نیستند. تصمیمات مرتبط با سلامت باید بر اساس نظر متخصصان اتخاذ شود.
4. انتشار توصیه‌های درمانی بدون پشتوانه علمی، تهدیدی برای سلامت جامعه است.
5. تیترهای هیجانی و اغراق‌آمیز، اغلب با هدف جلب توجه طراحی می‌شوند، نه آموزش صحیح.
6. سواد سلامت رسانه یعنی توانایی تشخیص اطلاعات صحیح از شایعات و اخبار جعلی.
7. هر پیام سلامت را پیش از بازنشر، از نظر علمی و اخلاقی بررسی کنید.
8. منابع معتبر کسب اطلاعات سلامت شامل دانشگاه‌ها، وزارت بهداشت و متخصصان دارای صلاحیت هستند.
9. تکیه بر اطلاعات نادرست سلامت، می‌تواند منجر به تأخیر در درمان صحیح شود.
10. جوان آگاه، مصرف‌کننده منفعل رسانه نیست؛ بلکه تحلیل‌گر و نقاد محتواست.
11. تبلیغات محصولات سلامت‌محور در فضای مجازی، همواره قابل اعتماد نیستند.
12. در مواجهه با توصیه‌های پزشکی آنلاین، به شواهد و منابع علمی توجه ویژه داشته باشید.
13. مسئولیت اجتماعی ایجاب می‌کند از انتشار اطلاعات تأییدنشده در حوزه سلامت خودداری کنید.
14. افزایش سواد سلامت رسانه، نقش مهمی در پیشگیری از آسیب‌های فردی و اجتماعی دارد.
15. سلامت جسم و روان، نیازمند تصمیم‌گیری آگاهانه و مبتنی بر اطلاعات معتبر است.
16. آگاهی رسانه‌ای، سپر محافظ جوانان در برابر شایعات سلامت است.
17. هر مطلب پربازدید، الزاماً مطلب صحیح و علمی نیست.
18. بازنشر اطلاعات نادرست، مشارکت ناخواسته در آسیب‌رسانی به سلامت جامعه است.
19. رسانه معتبر و علمی، ابزار توانمندسازی جوانان در مسیر زندگی سالم است.
20. سواد سلامت رسانه، بخشی جدایی‌ناپذیر از سبک زندگی سالم در عصر دیجیتال است.

پیام‌های بهداشتی درباره استفاده آگاهانه از شبکه‌های اجتماعی

1. شبکه‌های اجتماعی ابزار اطلاع‌رسانی هستند، نه مرجع تصمیم‌گیری سلامت.
2. استفاده ناآگاهانه از فضای مجازی می‌تواند سلامت جسم و روان را تحت تأثیر قرار دهد.
3. مدیریت زمان حضور در شبکه‌های اجتماعی، بخشی از مراقبت از سلامت روان شماست.
4. قرار گرفتن مداوم در معرض اخبار منفی و نادرست، اضطراب و نگرانی را افزایش می‌دهد.
5. هر محتوای پربازدید در شبکه‌های اجتماعی، الزاماً محتوای مفید یا علمی نیست.
6. استفاده مسئولانه از رسانه‌ها، نشانه بلوغ فکری و اجتماعی است.
7. شبکه‌های اجتماعی می‌توانند آموزش‌دهنده باشند، اگر آگاهانه انتخاب شوند.
8. مقایسه سبک زندگی خود با محتوای غیرواقعی فضای مجازی، سلامت روان شما را تهدید می‌کند.
9. تعادل میان زندگی واقعی و فضای مجازی، از اصول سبک زندگی سالم است.

پیام‌های بهداشتی درباره تشخیص اطلاعات درست از اطلاعات نادرست

1. اولین گام تشخیص اطلاعات صحیح، شناسایی منبع و اعتبار آن است.
2. اخبار بدون نام نویسنده یا منبع مشخص، قابل اعتماد نیستند.
3. استفاده از واژه‌هایی مانند «معجزه‌آسا» و «تضمینی» اغلب نشانه اطلاعات نادرست است.
4. اطلاعات علمی معتبر، بر شواهد و پژوهش‌های مستند استوارند.
5. تصاویر و ویدئوها نیز می‌توانند تحریف‌شده یا خارج از زمینه اصلی باشند.
6. بازنشر اطلاعات نادرست سلامت، می‌تواند به گسترش باورهای غلط منجر شود.
7. هر پیام سلامت را می‌توان با یک جست‌وجوی ساده در منابع معتبر بررسی کرد.
8. تکرار یک خبر در شبکه‌های اجتماعی، دلیلی بر صحت آن نیست.
9. اطلاعات صحیح معمولاً لحن متعادل و غیرهیجانی دارند.
10. نبود تاریخ انتشار، اعتبار محتوای رسانه‌ای را کاهش می‌دهد.

پیام‌های بهداشتی درباره مسئولیت فردی و اجتماعی در فضای مجازی

1. هر کاربر رسانه، در برابر محتوایی که منتشر می‌کند مسئول است.
2. سواد رسانه‌ای، توانایی «نه گفتن» به شایعات است.
3. جوان آگاه، پیش از انتشار هر محتوا، به پیامدهای آن می‌اندیشد.
4. گسترش اطلاعات نادرست، سلامت عمومی جامعه را به خطر می‌اندازد.
5. انتشار آگاهانه محتوا، مشارکت در ارتقای سلامت اجتماعی است.
6. مسئولیت‌پذیری رسانه‌ای، بخشی از شهروندی سالم در عصر دیجیتال است.
7. هر کاربر می‌تواند نقش مؤثری در کاهش شایعات سلامت داشته باشد.
8. سکوت در برابر اطلاعات نادرست، گاهی بهترین واکنش است.
9. گزارش محتوای نادرست، اقدامی مؤثر در حفظ سلامت فضای مجازی است.
10. آگاهی رسانه‌ای، سرمایه‌ای ماندگار برای سلامت فرد و جامعه است.

پیام‌های کوتاه

1. سواد رسانه‌ای، پیش‌نیاز سلامت در دنیای دیجیتال است.
2. اطلاعات درست، حق شماست؛ اما تشخیص آن، مسئولیت شماست.
3. جوان سالم، رسانه را آگاهانه مصرف می‌کند.
4. بازنشر هر مطلب، یک انتخاب است؛ انتخاب آگاهانه، سلامت‌محور است.
5. فضای مجازی سالم، با کاربران آگاه شکل می‌گیرد.
6. هر خبر پربازدید، معتبر نیست.

7. منبع خبر، معیار اعتبار آن است.
8. شبکه‌های اجتماعی مرجع درمان نیستند.
9. قبل از باور، بررسی کنید.
10. بازنشر ناآگاهانه، آسیب‌رسان است.
11. اطلاعات نادرست، تهدید سلامت جامعه است.
12. تیتر هیجانی، نشانه خبر دقیق نیست.
13. هر پیام پزشکی را راستی‌آزمایی کنید.
14. جوان آگاه، قربانی شایعه نمی‌شود.
15. سلامت، محل آزمون و خطا نیست.
16. فضای مجازی، محل تشخیص پزشکی نیست.
17. آگاهی رسانه‌ای، سپر سلامت است.
18. قبل از انتشار، مکث کنید.
19. اطلاعات علمی، اغراق ندارد.
20. شایعه، دشمن سلامت عمومی است.
21. هر ویدئو، سند علمی نیست.
22. منابع رسمی، قابل اعتمادترند.
23. خبر بدون منبع، قابل استناد نیست.
24. بازدید بالا، دلیل صحت نیست.
25. سلامت روان، نیازمند استفاده آگاهانه از رسانه است.
26. اطلاعات غلط، می تواند به سلامتی شما آسیب برساند.
27. سواد رسانه‌ای، مسئولیت اجتماعی است.
28. هر بازنشر، یک مسئولیت است.
29. درمان تضمینی، اغلب شایعه است.
30. تصویر جذاب، حقیقت را تضمین نمی‌کند.
31. سلامت را از رسانه‌های علمی و معتبر دنبال کنید.
32. جوان امروز، رسانه را می‌سنجد.